O‘qish-yozishni bilmaydigan Payg‘ambar

Javob

Alloh taologa hamdu sanolar, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga salavot va salomlar bo‘lsin.

Alloh taolo aytadi:

«Ular shunday kishilardirki, ummiy (o‘qish-yozishni bilmagan) payg‘ambarga — nomini o‘z oldilaridagi Tavrot va Injilda yozilgan holda topishadigan — elchimizga (Muhammadga) ergashadilar. U payg‘ambar ularni yaxshilikka buyuradi, yomonlikdan qaytaradi va pok narsalarni ular uchun halol qilib, nopok narsalarni ularga harom qiladi hamda ulardan yuklarini va ustlaridagi kishanlarini olib tashlaydi (ya’ni, Islom dinidan avvalgi dinlarda bo‘lgan og‘ir, mashaqqatli ibodatlarni olib tashlab, ularning o‘rniga oson va yengillarini keltiradi). Bas, unga iymon keltirgan, uni ulug‘lab, unga yordam qilgan hamda uning (kelishi) bilan nozil qilingan nurga (ya’ni, Qur’onga) ergashgan zotlar — ana o‘shalargina najot topguvchilardir» (A’rof: 157).

Qurtubiy rahimahulloh bu oyatni tafsir qilib aytadi: «Alloh taoloning «ummiy» so‘zi haqida Ibn Abbos roziyallohu anhu aytadi: «Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam ummiy edilar, o‘qishni ham, yozishni ham, hisoblashni ham bilmas edilar».

Alloh taolo aytadi:

«Siz (o‘zingizga Qur’on nozil qilinishidan) ilgari biron kitobni tilovat qilmas edingiz va o‘z qo‘lingiz bilan xat ham yozmas edingiz. Aks holda buzg‘unchi kimsalar albatta shubhaga tushgan bo‘lur edilar» (Ankabut: 48).

Ibn Kasir rahimahulloh bu so‘nggi oyatning tafsirida aytadi: «Alloh taoloning Muhammad sollallohu alayhi va sallamga: «Siz ilgari biron kitobni tilovat qilmas edingiz va o‘z qo‘lingiz bilan xat ham yozmas edingiz» degani, ya’ni siz bu Qur’onni keltirishdan oldin o‘z qavmingiz orasida uzoq vaqt davomida kitob o‘qimay, yozishni bilmay yashadingiz. Aksincha, qavmingiz va boshqalar sizning ummiy ekaningizni, o‘qish-yozishdan bexabar ekaningizni bilardi. U zot oldingi kitoblarda ham shunday ta’riflangan, Alloh taolo aytganidek:

«Ular shunday kishilardirki, ummiy (oʻqish-yozishni bilmaydigan) payg‘ambarga — nomini o‘z oldilaridagi Tavrot va Injilda yozilgan holda topishadigan — elchimizga (Muhammadga) ergashadilar. U payg‘ambar ularni yaxshilikka buyuradi, yomonlikdan qaytaradi» (A’rof: 157). Shunday qilib, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam qiyomat kunigacha shunday bo‘lib keldilar. U zot oʻqiy olmas, o‘z qo‘llari bilan hatto bir satr yoki harf ham yozolmasdilar. U kishining vahiyni va turli mintaqalarga yuboriladigan maktublarni yozadigan kotiblari bor edi.

Alloh taoloning: «Siz ilgari … tilovat qilmas edingiz» oyatiga kelsak, ya’ni o‘qimagan edingiz, «biron kitobni» deyishi esa inkorni alohida ta’kidlash uchundir. Oyatdagi «o‘z qo‘lingiz bilan xat ham yozmas edingiz» degani ham ta’kidlash uchundir… Alloh taoloning «Aks holda buzg‘unchi kimsalar albatta shubhaga tushgan bo‘lur edilar» degani, ya’ni agar siz yozishni bilganingizda, ba’zi johil odamlar shubhalanib: «U bu bilimlarni o‘zidan oldingi payg‘ambarlarning kitoblaridan o‘rganib oldi», deyishgan bo‘lar edi. Garchi ular Muhammad sollallohu alayhi va sallamning ummiy boʻlganlari, oʻqish-yozishdan bexabar ekanliklarini bilsalar-da,

«Yana ular: «(Bu) avvalgilardan qolgan afsonalardir (Muhammad) ularni ko‘chirib olgan. Bas, (bu afsonalar birovlar tomonidan) unga erta-yu kech o‘qib berilur», dedilar» (Furqon: 5).

Alloh azza va jalla aytadi:

«U (Alloh) omiylar (ya’ni, ahli kitob bo‘lmagan ilmsiz kishilar) orasiga o‘zlarida bo‘lgan, ularga (Qur’on) oyatlarini tilovat qiladigan, ularni (shirk va jaholatdan) poklaydigan hamda ularga Kitob — Qur’on va Hikmat — Hadisni o‘rgatadigan bir payg‘ambarni (ya’ni, Muhammad alayhis-salotu vas-salomni) yuborgan Zotdir. Shak-shubhasiz, ular (o‘zlariga payg‘ambar kelishdan) ilgari ochiq zalolatda edilar» (Jum’a: 2).

Qurtubiy rahimahulloh bu oyatning tafsirida aytadi: «Aytilishicha, «omiylar» – yozishni bilmaydigan kishilardir. Quraysh qabilasi ham shunday edi. Mansur Ibrohimdan rivoyat qilib aytadi: «Ummiy – o‘qiydigan, ammo yozishni bilmaydigan kishidir».

Oyatda «O‘zlaridan bo‘lgan payg‘ambar» deb Muhammad sollallohu alayhi va sallam nazarda tutilgan… U kishi ummiy edilar, kitob o‘qimagan va ta’lim olmagan edilar, sollallohu alayhi va sallam.

Movardiy aytadi: «Agar: «Ummiy payg‘ambar yuborilganiga shukr qilishning sababi nima?» deb so‘rasalar, bunga uch jihatdan javob beriladi:

Birinchisi: Bu oldingi payg‘ambarlarning bashoratlariga mos kelgani uchun.

Ikkinchisi: Paygʻambar sollallohu alayhi va sallamning holatlari boshqa paygʻambarlarning holatiga o‘xshash bo‘lgani va bu jihatdan ularga yaqin boʻlishlari uchun.

Uchinchisi: U zot da’vat qilgan kitob va aytgan hadislar haqida «boshqalardan o‘qib o‘rgangan» degan yomon shubhalar tug‘ilmasligi uchun».

Biz aytamizki: Bularning barchasi u zotning mo‘jizalari va haqiqiy payg‘ambar ekanliklarining isbotidir».

Qurtubiy rahimahulloh tafsiridan olingan xulosaning yakuni.