Sajdai sahvning qazosi bormi?

Javob

Alloh taologa hamdu sanolar, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga salavot va salomlar bo‘lsin.

Imom Mardoviy rahimahulloh aytadi: Muallif [Ibn Qudoma] sajdai sahvni qazo qilish uchun ikkita shart qoʻygan:
– Birinchisi: masjidda boʻlish.
– Ikkinchisi: oradan uzoq vaqt oʻtmasligi.
Mazhabdagi soʻz shu. Bu haqda aniq aytilgan. Imom Ahmaddan boshqa rivoyatda: «orada qisqa vaqt oʻtgan boʻlsa, masjiddan chiqqan boʻlsa ham sajda qiladi», deyilsa, yana bir rivoyatda: «vaqt uzoq oʻtgan boʻlsa ham, gapirgan boʻlsa ham, masjiddan chiqqan boʻlsa ham sajda qiladi», deyilgan. «Ixtiyorot al-fiqhiya» kitobining 94-sahifasida keltirilgan, Shayxulislom ixtiyor qilgan qavl ham shudir» «Al-Insof» (2/154).

Buhutiy rahimahulloh aytadi: «Agar uni unutsa», yaʼni salomdan oldin qilinishi kerak boʻlgan sahv sajdasini unutsa, «va salom bersa», keyin eslasa, vojib ravishda «sajda qiladi». «Agar vaqt yaqin boʻlsa», yaʼni agar salom bergan boʻlsa – garchi odatda uzoq vaqt oʻtgan boʻlsa yoki tahorati ketgan boʻlsa yoki masjiddan chiqqan boʻlsa ham – sajda qilmaydi va namozi sahihdir» («Rovzul murbiʼ sharhi zodul mustaqniʼ, 2/461).

Shayx Muhammad ibn Solih ibn Usaymiyn rahimahulloh aytadi: «Agar uni unutsa va salom bersa, vaqt yaqin boʻlsa sajda qiladi» – yaʼni salomdan oldin qilinishi kerak boʻlgan sajdani unutib, salom bersa – agar vaqt yaqin boʻlsa sajda qiladi, agar vaqt uzoq boʻlsa, soqit boʻladi. Namozi ham sahihdir. Misol: bir kishi birinchi tashahhudni unutsa, unga sahv sajdasi vojib boʻladi. U salomdan oldin sajda qilishi kerak, lekin unutib salom berib yuborsa va yaqin vaqt ichida unutganini eslasa sajda qiladi, agar oradan uzoq vaqt oʻtsa, undan sajda soqit boʻladi. Shuning uchun muallif «vaqt yaqin boʻlsa sajda qiladi» degan. Agar masjiddan chiqib ketsa, masjidga qaytishi shart emas. Bu holda ham sajdai sahv soqit boʻladi. Namozni tugallashdan oldin salom bergan kishining hukmi boshqa» «Ash-sharh al-mumtiʼ, (3/537)».

Shayxulislom Ibn Taymiyya rahimahulloh aytadi: «Garchi uzoq vaqt oʻtgan boʻlsa ham sajda qiladi, chunki bu yuz bergan kamchilikni toʻldiruvchidir. Eslagan zahoti oʻrniga keltiradi (sajda qiladi)». 

Lekin toʻgʻriroq qavl muallif rahimahulloh zikr qilgan qavl boʻlib, agar oradan uzoq vaqt oʻtsa, sajdai sahv soqit boʻladi. Chunki u yo namoz uchun vojib boʻlgan amal, yoki namoz ichida vojib boʻlgan amal boʻlib, namozga birikkandir. U mustaqil namoz emaski, Paygʻambar sollallohu alayhi va sallamning: «Kimki biror namozni uxlab qolib oʻtkazib yuborsa yoki unutib qoʻysa, eslagan paytida oʻqisin», — degan soʻzlarini bu masalaga qoʻllash mumkin boʻlsa. Bu hadisni Buxoriy (597) va Muslim (684) Anas roziyallohu anhudan rivoyat qilishgan. Aksincha, u amal boshqa amalga tobe (bogʻliq)dir. Agar uni yaqin vaqt ichida eslab qolsa, bajariladi, aks holda soqit boʻladi».

Tarjimon izohi: Bu fatvoda tarjih qilingan qavl Hanafiylar qavliga yaqinroqdir. Hoshiyati ibn Obidinda kelishicha: «Agar (namozni) tugatish niyati bilan salom berib, qibladan yuzini burib olsa yoki gapirsa yoki masjiddan chiqsa, sajdai sahv qilmaydi. Lekin agar sahvni unutib salom bersa, modomiki masjidda ekan, sajdai sahv qiladi. Chunki masjid bir joy hukmidadir. Agar sahroda (ochiq joyda) boʻlsa, u holda: 

• orqasidagi, oʻng yo chap tomonidagi saflardan,

• yoki oʻzining sutrasidan,

• yoxud sajda qilgan joyidan oʻtib ketishidan oldin eslab qolsa, u holda sajdai sahv qiladi» (Raddul muhtor, 1/505).

Alloh bilguvchiroqdir.