Kimoshdi savdosi (auksion) joizmi?

Javob

Alloh taologa hamdu sanolar, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga salavot va salomlar bo‘lsin.

Kimoshdi savdosi shartnomasi shar’iy shartlarga muvofiq o‘tkazilsa, u durust hisoblanadi. Bu ko‘pchilik ulamolarning fikridir. Ulamolar dalil sifatida quyidagi hadisni keltiradilar:

Anas ibn Molikdan rivoyat qilinadi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bir gilam va bir qadahni sotdilar va: «Bu gilam va qadahni kim sotib oladi?» dedilar. Shunda bir kishi: «Ikkisini bir dirhamga oldim», dedi. Nabiy sollallohu alayhi va sallam: «Bir dirhamdan kim ziyoda qiladi? Bir dirhamdan kim ziyoda qiladi?» dedilar. Shunda bir kishi u zotga ikki dirham berdi. Bas, ikkisini unga sotdilar» (Termiziy, 1218; Hadis hukmi: «hasan». Manba: «Sunani Termiziy», 1218). Imom Termiziy o‘zining «Sunan» kitobida (1139) bu hadisni rivoyat qilgan: «Bu hasan hadis, biz uni faqat Axzor ibn Ajlonning hadisidan bilamiz…», degan.

Ba’zi ulamolarning amaliyoti shunga asoslangan bo‘lib, ular o‘lja va merosni birgalikda sotishda hech qanday zarar yoʻq deganlar. Bu hadisni Mu’tamir ibn Sulaymon va boshqa ko‘plab mashhur kishilar Axzor ibn Ajlondan rivoyat qilganlar» dedi.

Quyida hijriy 1414-yil 1-7 muharram (milodiy 1993-yil 21-27 iyun) kunlari Bruney Dorussalomning Bandar-Seri-Begavan shahrida bo‘lib o‘tgan Islom Fiqhi Akademiyasining sakkizinchi anjumanida qayd etilgan ushbu savdo turining ta’rifi, uning ayrim qoidalari va u bilan bog‘liq masalalar keltirilgan:

1. Auksion, ya’ni kimoshdi savdosi – bu shartnomasi: bu sotuvchining roziligi bilan o‘tkaziladigan, ishtirokchilarni auksionda qatnashishga og‘zaki yoki yozma ravishda taklif qilishga asoslangan o‘zaro kelishuv bitimidir.
2. Auksion shartnomasi predmetiga ko‘ra savdo, ijara va boshqa turlarga bo‘linadi; mohiyatiga ko‘ra esa ixtiyoriy (oddiy shaxslar o‘rtasidagi auksionlar) va majburiy (sud qarori bilan o‘tkaziladigan auksionlar, shuningdek davlat va xususiy tashkilotlar, davlat idoralari va jismoniy shaxslar tomonidan talab qilinadigan auksionlar) turlarga ajratiladi.
3. Auksion shartnomalarida qo‘llaniladigan yozma hujjatlar, tartiblar, ma’muriy yoki huquqiy qoidalar va shartlar islom shariati hukmlariga zid bo‘lmasligi kerak.
4. Shariat bo‘yicha auksionga kirmoqchi bo‘lgan shaxsdan kafolat talab qilish joizdir. Bu kafolat puli kimoshdi savdosi asnosida taklifi qabul qilinmagan har bir ishtirokchiga qaytarilishi shart, g‘olib bo‘lgan shaxs uchun esa moliyaviy kafolat narxga qo‘shib hisoblanadi.
5. Kirish to‘lovini (shartlar daftari qiymati, uning haqiqiy narxidan oshmaydigan) yig‘ishga shariat nuqtai nazaridan e’tiroz yo‘q, chunki bu uning qiymatini aks ettiradi.
6. Najsh (hiyla aldov yo‘li bilan narxni oshirish) haromdir. Uning ko‘rinishlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:a) Sotib olish niyati bo‘lmagan kishi xaridorni o‘z taklifini ko‘tarishga undash uchun tovar narxini oshirishi;

   b) Sotib xohlamaydigan odam o‘zini mahsulotga qiziqadigan va u haqida bilimli qilib ko‘rsatishi, u xaridorni aldash maqsadida uni maqtashi va shu bilan mahsulot narxini oshirishI;

   c) Tovar egasining, vakilning yoki dallolning savdolashayotgan shaxsni aldash uchun unga ma’lum narx taklif qilinganini yolg‘on da’vo qilishi;

   g) Najshning shar’an harom bo‘lgan zamonaviy ko‘rinishlariga haqiqatni aks ettirmaydigan mubolag‘ali sifatlardan foydalanish yoki xaridorni aldash va uni shartnoma tuzishga undash uchun narxlarni sun’iy ravishda oshiradigan audio, vizual va o‘qish mumkin bo‘lgan vositalarni qo‘llash;

Bularning barchasi shariatga xilof, harom amallardir.

Alloh bilguvchiroqdir.