O'qildi: 207
13.01.2026
/ 24 Rajab 1447
Fatvo mavzusi: Haromdan kelgan mol-mulk » Ribo — sudxoʻrlik
Savol
Bir kishi bankka qo‘ygan mablag‘lari uchun foiz olishga odatlangan edi. Keyinchalik bu ishning harom ekanligini bildi va foiz olishni to‘xtatdi. Shundan so‘ng u tavbasining shartlarini to‘liq ado etish uchun bu pulni xayriya qilishi kerakligini his qildi, ammo u ikki muammoga duch keldi:
Birinchidan, u oldin bankdan olgan foizning to‘g‘ri miqdorini hisoblay olmaydi.
Ikkinchidan, bu shaxsning hozirgi paytda mavjud jamg‘armasi avvalgi yillarda bankdan olgan foiz miqdoridan kamroq.
Yuqoridagilarga asoslanib, quyidagilarga javob berishingizni so‘raymiz:
1. Bu shaxs tavbasining shartlaridan bankdan olgan barcha foiz miqdorlariga teng bo‘lgan to‘g‘ri summani xayriya qilish kerakmi?
2. Agar yuqoridagi savolga javobingiz ijobiy bo‘lsa, o‘zi va oila a’zolarining asosiy ehtiyojlarini ta’minlagandan so‘ng unda mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan har qanday mablag‘larni darhol xayriya qilishi kerakmi? Masalan, bu shaxs zaruriy ehtiyojlardan hisoblanmaydigan, ammo ahamiyatdan xoli bo‘lmagan narsalarni sotib olishi joizmi? Misol uchun, uy-joy, taom, kiyim-kechak, dori va transport vositalaridan tashqari kompyuter ham sotib olishi joizmi?
3. Agar ikkinchi savolga ham javobingiz ijobiy bo‘lsa, ushbu shaxs bank foiziga teng miqdordagi mablag‘ni xayriya qilishdan oldin o‘z ixtiyoriga kelib qolishi mumkin bo‘lgan har qanday mablag‘ bilan haj ibodatini ado etishi joizmi?
Javob
Alloh taologa hamdu sanolar, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga salavot va salomlar bo‘lsin.
Alloh taolo aytadi:
«Sudxo‘r bo‘lgan kimsalar (Qiyomat Kunida qabrlaridan) turmaydilar, magar jin chalgan majnun kabi turadilar. Bunga sabab ularning: «Bay’ (oldi-sotdi) ham sudxo‘rlikning o‘zi-ku?», deganlaridir. Holbuki, Alloh bay’ni halol, sudxo‘rlikni harom qilgan. Bas, kimga Parvardigoridan mav’iza — nasihat yetgach (sudxo‘rlikdan) to‘xtasa, u holda avval o‘tgani o‘ziga va uning ishi Allohga (topshiriladi). (Ya’ni, Alloh xohlasa afv qilar). Va kim (sudxo‘rlikka) qaytsa, o‘shalar jahannam egalaridir va unda abadiy qolajaklar» (Baqara: 275).
Ibn Kasir rahimahulloh Alloh taoloning:
«Bas, kimga Parvardigoridan mav’iza — nasihat yetgach (sudxo‘rlikdan) to‘xtasa, u holda avval o‘tgani o‘ziga va uning ishi Allohga (topshiriladi). (Ya’ni, Alloh xohlasa afv qilar)» (Baqara: 275) degan so‘zi haqida shunday deydi: «Ya’ni kimga Allohning sudxo‘rlik haqidagi qaytarig‘i yetib kelsa va u shariat kelishi bilan to‘xtasa, unga o‘tgan muomalalar qoladi, chunki Alloh:
«Ilgari o‘tgan narsalarni Alloh afv etdi» (Moida: 95) degan. Shuningdek, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam:
«Bilib qo‘yinglar, johiliyat paytidagi barcha ishlar oyog‘im ostiga tashlandi (ya’ni bekor qilindi). Johiliyat ribosi ham bekordir», deganlar (Sahihi Muslim, 1218). (Demak, u zot sudxo‘rlarning odamlar zimmasidagi «ro’si moli» – asosiy mablagi‘dan ortiqcha miqdorini, ya’ni foizini bekor qilganda), ularga johiliyat davrida olingan qo‘shimcha miqdorlarni qaytarishni buyurmadi. Alloh taoloning: «Ilgari o‘tgan narsalarni Alloh afv etdi» oyati U Zotning quyidagi oyati kabidir:
«u holda avval o‘tgani o‘ziga va uning ishi Allohga (topshiriladi)» (Baqara: 275).
Said ibn Jubayr va as-Suddiy:
Oyatini «harom qilinishidan oldin sudxo‘rlikdan yegan narsalar», deb tafsir qilishgan. Ibn Kasir tafsiri (Qavs ichidagi qo‘shimchalar izoh uchun).
Shunga ko‘ra, bu ishning harom ekanini bilmagan paytda olgan sudxo‘rlik mablag‘ini qaytarishga majbur emassiz. Ammo haromligini bilganingizdan keyin olgan sudxo‘rlik mablag‘ini, agar sizda qolgan bo‘lsa, qaytarishingiz vojibdir. Agar u mablag‘laringiz bilan aralashib ketgan bo‘lsa va aniq miqdorini bilmasangiz, unda taxminan hisoblang va keyin chiqarib yuboring (qo‘shimcha ma’lumot uchun 824-savolga qarang).
Allohdan barchamizning tavbalarimizni qabul qilishini so‘raymiz va Alloh payg‘ambarimiz Muhammadga salavot va salom yo‘llasin.
Alloh bilguvchiroqdir.
Bu javob foydali bo’ldimi?