Bo‘shatish haqi: ijara huquqidan voz kechish uchun to‘lov

Javob

Alloh taologa hamdu sanolar, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga salavot va salomlar bo‘lsin.

Islom Fiqhi Akademiyasi “bo‘shatish haqi” (arabcha: badal al-xuluv) masalasida 6-sonli (4/08/88) qaror chiqargan bo‘lib, unda quyidagilar bayon etilgan:

Birinchidan, bo‘shatish haqi bo‘yicha kelishuv to‘rt holatda yuz berishi mumkin:

1. Mulk egasi va ijarachi o‘rtasida bu kelishuv ijara boshida mavjud bo‘lishi.
2. Mulk egasi va ijarachi ijara muddati davomida yoki u tugagach kelishuvga erishishi.
3. Joriy ijarachi va yangi ijarachi o‘rtasida ijara muddati davomida yoki tugagach kelishuv bo‘lishi.
4. Yangi ijarachi, mulk egasi va birinchi ijarachi o‘rtasida birinchi ijara muddati tugashidan oldin yoki keyin kelishuv tuzilishi.

Ikkinchidan, agar mulk egasi va ijarachi odatiy ijara haqiga qo‘shimcha ravishda ma’lum miqdorda pul (ba’zi mamlakatlarda “garov puli” deb ataladi) to‘lashga kelishsalar va bu pul belgilangan muddat uchun ijara haqining bir qismi sifatida ko‘rilsa, bunda shar’iy monelik yo‘q.

Agar shartnoma bekor qilinsa, bu mablag‘ga ijara haqi hukmlari qo‘llaniladi.

Lekin ijara muddati tugagandan so‘ng va shartnoma ochiq yoki avtomatik tarzda yangilanmagan holatda bo‘shatish haqi halol bo‘lmaydi, chunki ijarachining huquqi tugaganidan keyin mulk egasi o‘z mulkiga ko‘proq haqlidir.

Uchinchidan, agar ijara muddati davomida birinchi ijarachi va yangi ijarachi o‘rtasida odatiy ijara haqidan tashqari ma’lum miqdordagi pul evaziga qolgan muddatdan voz kechish to‘g‘risida kelishuv bo‘lsa, bu bo‘shatish haqi shar’an joizdir.

Biroq, bu holatda mulk egasi va birinchi ijarachi o‘rtasida tuzilgan shartnomadagi bandlarga e’tibor berish lozim. Ko‘p hollarda ijara shartnomalarida mulk egasining roziligisiz ko‘chmas mulkni qayta ijaraga berish yoki “bo‘shatish haqi” olish taqiqlangan bo‘ladi. Agar shunday shart mavjud bo‘lsa, unga qat’iy amal qilish kerak.

To‘rtinchidan, agar birinchi ijarachi va yangi ijarachi o‘rtasidagi kelishuv ijara muddati tugagandan keyin amalga oshirilsa, bu holatda bo‘shatish haqi halol bo‘lmaydi, chunki ijarachining mulkdan foydalanish huquqi allaqachon tugagan bo‘ladi.

Alloh bilguvchiroqdir.