Xotin eri uni taloq qilganini da’vo qildi, er esa inkor etdi

Javob

Alloh taologa hamdu sanolar, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga salavot va salomlar bo‘lsin.

Birinchidan:

Erning ikkinchi xotinga uylangani sababli xotinning undan taloq soʻrashi hukmi borasida tafsilotlar mavjud bo‘lib, bu masala 165543-raqamli savolning javobida batafsil bayon qilingan.

Ikkinchidan:

Agar ayol eri uni taloq qilganini da’vo qilsa-yu, er buni inkor etsa, ayol o‘z da’vosiga bayyina — ya’ni ikki nafar odil guvohni keltirmaguncha, erning so‘zi e’tiborga olinadi.

Ibn Qudoma rahimahulloh shunday deganlar: «Agar ayol eri uni taloq qilganini da’vo qilsa-yu, er buni inkor qilsa, erning so‘zi e’tiborga olinadi; chunki asl qoida nikohning davom etishi va taloqning yo‘qligidir. Faqat ayol o‘z da’vosiga dalil-hujjat keltirsagina bundan mustasnodir va bu borada faqat ikki nafar odil erkak kishining guvohligi qabul qilinadi. Ibn Mansur Imom Ahmaddan rivoyat qilishicha, u kishidan: «Taloqda bir erkak va ikki ayolning guvohligi joizmi?» deb so‘ralganida imom: «Allohga qasam-ksh, unday emas!», deb javob berganlar. Buning sababi shundaki, taloq mol-mulk emas va undan maqsad ham dunyo emasdir. Shuningdek, unga ko‘pincha erkaklar guvoh bo‘ladi. Shu sababli, xuddi hadlar (shariat belgilagan jazolar) va qasosdagi kabi, taloqda ham faqat ikki nafar odil erkakning guvohligi qabul qilinadi.

Agar ayol hujjat keltira olmasa, erdan qasam ichish talab qilinadimi? Bu borada ikki xil qarash bor;

1. Abul Xattob erga qasam ichiriladi, deb rivoyat qilgan va quvvatliroq, toʻgʻri qarash ham shudir; chunki bu borada Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamning so‘zlari bor:

Ibn Abbos roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam shunday dedilar: «Odamlarga da’volariga ko‘ra berilaversa, ayrimlar odamlarning qoniyu mol mulkini da’vo qilgan bo‘lishardi. Shuning uchun da’vo qilingan odamga qasam ichiriladi» (Sahihi Muslim, 1711).

Shuningdek u zotning ushbu hadislari ham bunga dalil bo‘ladi:

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Hujjat keltirish da’vogarning, qasam ichish esa inkor qiluvchining zimmasidadir», – dedilar» («Sunanul Kubro lil-Bayhaqiy», 21201; Hadisning darajasi: «sahih». Manba: «Irvoul gʻalil», 2685).

Qolaversa, taloq erning ixtiyorida bo‘lgani sababli, xuddi mahr masalasidagi kabi, bu borada ham undan qasam ichish talab qilinadi.

2. Abu Tolib esa Imom Ahmaddan taloq va nikohda qasam ichirilmasligini rivoyat qilgan; chunki qasamdan bosh tortish bilan bu masalalarda hukm chiqarilmaydi. Shuning uchun, xuddi bir kishi ayolni o‘z nikohida ekanini da’vo qilsa-yu, ayol buni inkor etgan holatdagi kabi, bunda ham qasam ichirilmaydi.

Agar er-xotin taloqlar sonida ixtilof qilib qolsalar, yuqorida aytib o‘tganimizdek, so‘z erning so‘zidir. Ammo agar er uni uch taloq qilgan bo‘lsa va ayol buni o‘z qulog‘i bilan eshitgan bo‘lsa, er esa buni inkor qilsa yoki ayolning huzurida bu holat ikki nafar odil guvohning so‘zi bilan sobit bo‘lsa, u holda ayolga o‘zini eriga topshirishi halol bo‘lmaydi. Ayol imkoni boricha undan qochishi, er uni xohlaganida o‘zini tortishi va qodir bo‘lsa, evaz berib (xulu’ qilib) undan qutulishi lozim.

Imom Ahmad: «Ayolning u bilan birga yashashiga aslo yo‘l yo‘q», deganlar. Yana aytganlarki: «Qodir bo‘lgan narsasi bilan undan o‘zini xalos qilsin. Agar unga majburlansa, eriga yasanmasin, unga yaqinlashmasin va imkoni bo‘lsa, qochib ketsin», deganlar.

Agar uning huzurida tuhmatchilikdan holi bo‘lgan ikki odil kishi guvohlik bersa, bu er bilan aslo birga yashamasin. Bu ko‘pchilik ilm ahlining so‘zidir. Jobir ibn Zayd, Hammod ibn Abu Sulaymon va Ibn Sirin: «Imkoni boricha undan qochsin va qo‘lidan kelgan barcha narsa evaziga o‘zini xalos qilsin», deganlar. Sufyon Savriy, Imom Abu Hanifa, Abu Yusuf va Abu Ubayd: «Undan qochib ketsin», deb aytganlar. Imom Molik esa: «Bu er uchun yasanmasin, sochini-yu yoki avratidan biror narsasini unga ko‘rsatmasin va er faqatgina uni majburlabgina yaqinlik qilishi mumkin», deganlar. Hasan Basriy, Zuhriy va Ibrohim Naxoiydan rivoyat qilinishicha: erga qasam ichiriladi, agar er yolgʻon qasam ichsa gunohi uning bo‘ynida bo‘ladi.

Xulosa qilib aytganda, bu masalada birinchi qarash to‘g‘riroqdir; chunki bu ayol endi o‘zining eriga nomahram va unga harom ekanini aniq biladi. Shuning uchun boshqa barcha nomahram ayollar kabi undan saqlanishi va oʻzini olib qochishi vojibdir», deb, Ibn Qudoma oʻz so‘zlarini tugatganlar («Al-Mug‘niy», 7/387).

Ba’zi fuqaholar, agar ayol bitta guvoh keltirsa, erga qasam ichiriladi, agar er qasam ichishdan bosh tortsa, ayol qasam ichadi va uning foydasiga taloq hukmi chiqariladi, degan fikrga borganlar. Ular ushbu qarashlariga quyidagi hadisni asos qilishgan:

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Hujjat keltirish da’vogarning, qasam ichish esa inkor qiluvchining zimmasidadir», – dedilar» («Sunanul Kubro lil-Bayhaqiy», 21201; Hadisning darajasi: «sahih». Manba: «Irvoul gʻalil», 2685).

Agar ayol taloqqa bitta guvoh keltirsa, agar er qasam ichsa, uning zarariga hukm qilinmaydi. Agar er qasam ichmasa, ayol qasam ichadi va erning ziddiga (taloq tushgani haqida) hukm qilinadi.

Ibn Qayyim rahimahulloh dedilar: «To‘rt mazhab imomlari va barcha fuqaholar Amr ibn Shuaybning otasi orqali bobosidan rivoyat qilgan «As-Sahifa as-Sodiqa» asarini hujjat sifatida qabul qilganlar. Fatvo imomlari orasida faqat unga ehtiyoj sezgan va uni dalil qilganlargina ma’lumdir. Faqat Abu Hotim al-Bustiy va Ibn Hazm kabi fiqh hamda fatvo mas’uliyatini to‘liq zimmalariga olmagan kishilargina unga ta’na yetkazganlar. Ushbu hukmda taloq masalasida bitta guvoh hamda ikkinchi guvoh o‘rnini bosuvchi narsa — ya’ni erning qasamdan bosh tortishi va ayolning qasami bilan hukm qilinishi ko‘rsatilgan. Bu ayol bir guvoh keltirib, er taloq qilmaganiga qasam ichgan holatdan farq qiladi; chunki bunday holatda erning qasami shohidning guvohligiga zid keladi va asl qoida er tarafida bo‘lgani uchun uning tarafi ustun keladi. Ammo agar er qasam ichishdan bosh tortsa, uning bu bosh tortishi ayolning qasami bilan qo‘shilib, ikkinchi guvoh o‘rniga o‘tadi. Lekin bu yerda boshdanoq yolg‘iz guvoh va ayolning qasami bilan hukm qilinmadi; chunki erkak kishi taloq qilgan yoki qilmaganini o‘zi yaxshiroq biladi va o‘zidan sodir bo‘lgan narsani yaxshiroq yodda tutadi. Agar u qasamdan bosh tortsa, bir guvoh mavjud bo‘lsa va ayol ham qasam ichsa, bu ayolning rostgo‘yligiga juda ochiq-oydin dalil bo‘ladi» («I’lomul-muvaqqi’in», 1/78).

Imom Molikka yo‘llangan fiqh masalalariga oid savol-javoblar to‘plamida keladi: «Ayol kishi erining taloq qilganini da’vo qilsa va bunga qarshi ikki ayolni guvoh qilib keltirsa, eriga qasam ichiriladimi yoki yo‘qmi?», deb soʻradim. Imom Molik dedilar: «Agar u ikki ayol uning zarariga guvohlik berishi joiz bo‘lgan ishlardan, ya’ni moliyaviy huquqlarda bo‘lsa, menimcha erga qasam ichiriladi, unday boʻlmasa qasam ichirilmaydi». Men yana: «Agar u taloqqa faqat bitta guvoh keltirsa-chi?», deb soʻradim. Imom Molik: «Toki er qasam ichmaguniga qadar, u bilan ayolning o‘rtasi ajratib qo‘yiladi», deb javob berdilar» («Al-Mudavvana», 2/97).

Bu masala shar’iy mahkama (qozi)ga havola qilinadi: qozi ayoldan ikki guvohni talab qilishi ham mumkin yoki bir guvoh bilan kifoyalanib, so‘ngra erga qasam ichirishni buyurishi ham mumkin. Eng muhimi, er-xotin bu bobda yolg‘on gapirish qanchalik ulkan jinoyat va gunoh ekanini bilishlaridir. Chunki erning yolg‘on gapirishi — harom bo‘lgan jinsiy yaqinlikdan foydalanishini, ayolning yolg‘on gapirishi esa — erining mol-mulkini nohaq halol qilib olishini anglatadi. Holbuki, agar ayol ikkinchi xotin bilan birga yashashga toqati yetmasa, xulu’ talab qilish huquqiga egadir. Vallohu a’lam.