Xodimning xatolari uchun ish haqini ushlab qolish

Javob

Alloh taologa hamdu sanolar, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga salavot va salomlar bo‘lsin.

Birinchidan:

Islom huquqshunosligi atamasida davlat yoki xususiy sektordagi xodim «xususiy yollanma» deyiladi. Xususiy yollanma – bu ma’lum muddat davomida ish beruvchi uchun ishlashga kelishgan shaxsdir. Bu hozirgi ishlardagi voqelikka to‘g‘ri keladi, chunki har kuni muayyan ish soatlari kelishib olinadi.

Faqihlar o‘zlarining mufassal kitoblarida xususiy yollanmaga oid fiqhiy hukmlarni bayon qilganlar.

Jumladan: Xususiy yollanma shartnomada kelishilgan ishni to‘liq bajarmaguncha, belgilangan ish haqiga (maoshga) haqli bo‘lmaydi.

Fiqh ensiklopediyasiga ko‘ra (1/292):

«Agar xodim undan talab qilinayotgan ishni bajarishdan bosh tortmasa, ish beruvchi uning ish haqini to‘lashi shart. Ammo agar xodim nohaq ravishda ishni bajarishdan bosh tortsa, u holda maoshini olishga haqli bo‘lmaydi. bu masalada ixtilof yo‘q».

Doimiy fatvo qo‘mitasiga ko‘ra (15/153):

«Maosh evaziga biror ish topshirilgan kishi o‘sha ishni talab qilingan tartibda bajarishi shart. Agar shar’iy uzrsiz yuklatilgan vazifani bajarmasa, olayotgan maoshi halol bo‘lmaydi».

Ikkinchidan:

Agar xususiy yollanma ishchi xatoga yo‘l qo‘ysa yoki biror narsaga (masalan, o‘zi ishlatayotgan mashinalardan biriga) zarar yetkazsa, u buning qiymatini to‘lab berishga majburmi yoki yo‘qmi?

Javob:

Bu masalada ikki holat mavjud:

Birinchi holat: Agar bu uning qasddan qilgan harakati yoki e’tiborsizligi tufayli bo‘lsa, masalan, mashina va qurilmalardan noto‘g‘ri foydalanib ularga zarar yetkazsa, yoki uskunalarga ko‘tara olmaydigan narsani yuklasa, yoki ishni to‘g‘ri bajarmasa, yoki ishga e’tiborsizlik qilsa va hokazo. Bunday holda u o‘zi zarar yetkazgan narsaga faqihlar orasida hech qanday ixtilof bo‘lmagan holda javobgar hisoblanadi va ish beruvchi uning maoshidan yetkazilgan zararning qiymatini ushlab qolishi joiz.

Ikkinchi holat: Agar bu zarar uning qasddan qilgan harakati yoki e’tiborsizligisiz sodir bo‘lsa, bu masalada ulamolar orasida ixtilof bor. Ularning aksariyati, agar ishchi qasddan yoki e’tiborsizlik qilmagan bo‘lsa, u javobgar bo‘lmaydi deb hisoblaydi. Boshqalar esa (masalan, Imom Shofe’iy o‘zining ikki fikridan birida) u har qanday holatda ham javobgar deganlar.

Qarang: «Takmilat al-majmu’», (15/354) va «Fiqh ensiklopediyasi» (1/290).

Bu ijtihodiy masala. Ish beruvchi, u xoh jismoniy shaxs bo‘lsin, xoh tashkilot, xodimni javobgar deb hisoblasa, bunga e’tiroz bildirilmaydi. Bunda har bir xatoga zulm va jabr qilmasdan, unga mos keladigan jarima belgilanishi kerak. Agar ish beruvchi va xodim orasida bu masalada fikr kelishmovchiligi yuzaga kelsa, shar’iy qozi ular o‘rtasida hukm chiqarishi kerak.

Savol:

Agar xodim mablag‘ning yo‘qolishiga olib kelmaydigan xatoga yo‘l qo‘ysa, masalan, ishga kechiksa yoki uzrsiz ishga chiqmasa va hokazo, ish beruvchi buning uchun uning ish haqidan ma’lum miqdorni ushlab qolishi joizmi?

Javob:

Ha, joiz. Bunday jarimalarning ba’zilari shartnomada yoki korxonaning ichki qoidalarida ko‘rsatilgan bo‘ladi. Muayyan korxonada ishlaydigan xodim qoida yoki me’yorlarni buzsa, jazolanishini biladi. Shulardan biri, ish haqidan ushlab qolishdir. Hatto bu shartnomada ko‘rsatilmagan bo‘lsa ham, odamlar orasidagi ma’lum va odatiy amaliyotdir.

Biroq, ish beruvchi yoki rahbar adolatli bo‘lishi va nohaqlikdan qochishi kerak. Jarima miqdori beparvolik va xato darajasiga mos bo‘lishi, xodimga ortiqcha zulm bo‘lmasligi shart.

Doimiy fatvo qo‘mitasi olimlariga savol berildi:

Nazoratchi yoki xodimni ishdan bo‘shatsam yoki unga o‘zini oʻnglashi uchun qattiqqoʻllik qilsam, bu harom hisoblanadimi?

Ular shunday javob berishdi:

«Ishdan bo‘shatish yoki ish haqidan ushlab qolish faqat hukmdor tomonidan belgilangan qoidalar doirasida amalga oshirilishi mumkin» «Doimiy qo‘mita fatvosi» (23/410).

Uchinchidan:

Aziz savol beruvchi! Savolda aytib oʻtganingizdek, siz baʻzi kamchiliklarga yoʻl qoʻydingiz! Agar yoʻl qoʻyilgan kamchilikka nisbatan koʻproq jarima solinsa yoki bu boshqa shirkatlarda jarima qilinmaydigan arzimas xato bo‘lsa, kompaniya rahbariyatiga shikoyat qilishingiz va o‘z fikringizni bayon etishingiz lozim. Agar ular o‘z qarorlarida qat’iy tursalar va siz ularning dalillariga qoniqmasangiz, shar’iy sudga murojaat qiling, shunda ular orangizda adolatli qaror chiqarib beradi, inshaalloh.

Ammo qasddan ishga kelmaslik, kech qolish yoki ishda e’tiborsizlik qilish, yoki ba’zi xodimlar qilganidek, noqonuniy yo‘llar bilan ushlab qolingan mablag‘larni qaytarib olishga urinish – bu mo‘minlar yo‘li emas va bunday qilish joiz emas. Chunki nizoli huquqlarni tiklash faqat qozi orqali hal qilinishi kerak, odamlarning xohish-istaklari va o‘zlari uchun chiqargan hukmlariga ko‘ra emas.

Doimiy qo‘mita ulamolaridan so‘rashgan:

Milliy shirkatda ish haqini kamaytirganlik uchun o‘g‘irlik qilgan yoki ruxsatsiz biror narsa olgan shaxsning bu harakati o‘g‘irlik va harom hisoblanadimi?

Ular shunday javob berishdi:

«Ha, bu harom hisoblanadi. Agar uning aniq huquqi bo‘lsa, vakolatli idoralarga murojaat qilib, undirsin» «Doimiy qo‘mita fatvosi» (19/221).

Shuningdek, «Doimiy fatvolar qo‘mitasi»ga (15/123) ish beruvchisi tomonidan zulm qilinib, maoshidan nohaq ushlab qolingan xodim haqida so‘ralganda, quyidagicha javob bergan:

«Agar siz bilan u o‘rtasida kelishmovchilik bo‘lsa, ishingizni ko‘rib chiqishi uchun shar’iy sudga murojaat qilishing kerak. Uning ruxsati va xabarisiz mol-mulkini olishingiz joiz emas»

Yana aytishadi (15/144):

«Siz ish beruvchingizdan qolgan ish haqingizni uning xabarisiz olishingiz joiz joiz emas. Lekin qolgan mablag‘ni shar’iy yo‘llar bilan, hatto sudga murojaat qilish orqali ham talab qilishga haqqingiz bor».

Shayx Ibn Bozga «Fatovo Nur ala-d-Darb», 410-raqamli tasmada quyidagi savol berilgan:

Men bir shirkatda ishlaydigan yigitman, lekin kutilmaganda shirkat mendan adolatsiz ravishda pul ushlab qolganini payqadim. Bu bir tomondan bo‘lsa, boshqa tomondan, men mukofotga loyiq ish bajarganimda, ular menga hech narsa bermaydilar. Shuning uchun men quyidagi ishga qoʻl urishga majbur bo‘ldim: Shirkat uchun narsalar sotib olganimda, do‘kon egalaridan katta jarima olaman, ammo bu men va do‘kon egalari orasida qoladi. Jarima o‘zimning choʻntagimga tushadi. Masalan, yuz funtlik hisob-faktura uchun yigirma besh funt olib, hisob-fakturani yuz funtga yozaman. Shuni ta’kidlash kerakki, hisob-fakturadagi narxlar tashqi do‘konlarnikidan farq qilmaydi, ya’ni hisob-fakturaning qiymati normal narxdan oshmaydi. Lekin sodir bo‘ladigan narsa shuki, ko‘p sonli xaridlar tufayli jarima oshadi va bu jarima hisob-fakturaga yozilmaydi.

U kishi shunday javob berganlar:

«Siz ularni javobgarlikka tortishingiz va masala hal bo‘lguncha ularga qarshi turishingiz kerak. O‘z haqingizni talab qilishga kelganda, yumshoqroq bo‘lishingiz mumkin, ammo ishni vositachilar yoki sud orqali hal qilishingiz kerak. Faqat o‘zingizga tegishli narsani olish sizning burchingizdir» (Iqtibos tugadi).

Alloh bilguvchiroqdir.