Mavzular

Yangi fatvolar

Maqolalar

Kitoblar

Saqlanganlar

Murakkab qidiruv

Loyiha haqida

Fikr bildiring

Bosh sahifa » Fiqh asoslari » Fiqh » Muomalalar » Meros va mol-mulkni taqsimlash » Farzandlarni merosdan mahrum qilishni vasiyat qilish hukmi
0 – 0
Fatvo: 1511

O'qildi: 198

05.10.2025

/ 13 Rabiul-oxir 1447

Fatvo mavzusi:

Farzandlarni merosdan mahrum qilishni vasiyat qilish hukmi

Savol

Inson kuyovi bilan yuzaga kelgan muammolar tufayli qizlaridan birini merosdan mahrum qilishi joizmi-yo‘qmi, shuni bilmoqchi edim. Bu uning qizlaridan birini merosdan mahrum etish uchun asosli sabab bo‘la oladimi? O‘nta farzandi bor odam ularning biriga boshqalariga qaraganda ko‘proq meros bera oladimi? Masalan, hayotlik paytida o‘sha farzandining nomiga uy yoki yer-mulkni rasmiylashtirishi mumkinmi? U kishi: «Bu ish harom emas, chunki bu mening mulkim va unga boshqalar aralasha olmaydi», deydi?!

O’xshash fatvolar

Javob

Alloh taologa hamdu sanolar, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga salavot va salomlar bo‘lsin.

Bunday vasiyat qilish joiz emas, chunki u shariat talablariga va Alloh belgilagan adolatga ziddir – ayniqsa farzandlar o‘rtasida. Alloh taolo aytadi:

﴿لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَفْرُوضًا ۝٧﴾

«Erkaklar uchun ota-onalar va qarindosh-urug‘lari qoldirib ketgan merosdan ulush bordir. Ayollar uchun ham ota-onalari va qarindosh-urug‘lari qoldirib ketgan merosdan ulush bordir. Bu ulushlar ozmi-ko‘pligidan (qat’iy nazar) farz qilingan haqlardandir» (Niso: 7).

So‘ngra U Zot yana aytadi:

﴿يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ ۚ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ ۖ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ ۚ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ ۚ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ ۚ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ ۚ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ ۗ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا ۚ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا ۝١١﴾

«Alloh farzandlaringizga (tegishli meros) haqida bir o‘g‘il uchun ikki qiz ulushi barobarida meros berishni amr qilur. Agar merosxo‘rlar ikkidan ortiq qiz bo‘lsa, ularga ular (ota-ona) qoldirgan narsaning uchdan ikkisi, agar yakka qiz bo‘lsa, unga (merosning) yarmi tegur. Agar marhumning farzandi bo‘lsa, qoldirgan merosidan ota-onasining har biriga oltidan biri tegur. Endi agar farzand bo‘lmay, faqat ota-onasi (merosxo‘r) bo‘lsa, u holda onasiga uchdan bir tegur (qolgani otasiga qoladi). Agar uning aka-ukalari bo‘lsa, onasiga oltidan bir tegur, (qolgan qismi otasiga tegadi, zero, marhumning aka-ukalarini yedirib-kiydirish va uylab-joylash otaning zimmasidadir. Bu taqsimotlar) marhum qilgan vasiyat va uning qarzlari ado etilganidan keyin bo‘lur. Ota-onalaringiz va farzandlaringizning qaysi birlari sizlar uchun foydasi teguvchiroq ekanini bilmaysizlar. (Binobarin, o‘zingizga qolsa, meros taqsimotini ham adolat bilan hal qila olmaysiz. Shu boisdan kimga qancha meros tegishi) Alloh tomonidan qat’iy farz qilib qo‘yildi. Albatta, Alloh bilim va hikmat egasi bo‘lgan Zotdir» (Niso: 11).

So‘ngra Alloh taolo meros taqsimotida Uning qonunlariga xilof ish qiluvchi va bu masalada o‘ynashadiganlarga quyidagi so‘zlari bilan tahdid qiladi:

﴿وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ ۝١٤﴾

«Kim Alloh va Uning payg‘ambariga itoatsizlik qilib Allohning belgilab qo‘ygan hadlariga tajovuz qilsa, uni abadiy qoladigan joyi bo‘lmish do‘zaxga kiritur. Va uning uchun xor qilguvchi azob bordir» (Niso: 14).

Kim farzandlaridan ba’zilarini merosdan mahrum etsa yoki ularga haqqidan kam bersa yoxud ba’zilariga haqqidan ortiq bersa yoki merosxo‘r bo‘lmaganlarga meros bersa, shubhasiz, u osiy, gunohkor va gunohi kabiralarda birini sodir etgan bo‘ladi. Shuningdek, merosxo‘rga vasiyat qilish joiz emas, chunki uning shariat bo‘yicha aniq belgilangan ulushi bor. Buning dalili:

سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ فَلَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ».

Abu Umoma roziyallohu anhu aytadi: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning «Alloh har bir haq egasiga haqqini berib qo‘ygan. Merosxo‘rga (merosdan biron narsa) vasiyat qilinmaydi», deganlarini eshitganman» (Abu Dovud, 2870; Hadis hukmi: «hasan sahih». Manba: «Sahihi Abu Dovud», 2870).

Agar ba’zi farzandlarning kofirligi shar’iy asosda isbotlansa, masalan, otasi vafotidan so‘ng namozni tark etgan bo‘lsa, vasiyatnomada ko‘rsatilmasa ham meros olmaydi. Chunki Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam aytganlar:

عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ﵄: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ وَلَا الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ».

Usoma ibn Zayd roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam: «Musulmon kofirdan, kofir musulmondan meros olmaydi», dedilar» (Sahihi Buxoriy, 6764).

Shar’iy sababsiz ba’zi farzandlarga boshqalaridan farqli ravishda hadya berish esa harom va zulm hisoblanadi. Bu holat aka-uka va opa-singillar qalbida bir-biriga nisbatan adovat tuyg‘usini paydo qiladi. Buning haromligiga dalil:

النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ : «أَنَّ أَبَاهُ أَتَى بِهِ إِلَى رَسُولِ اللهِ ﷺ فَقَالَ: إِنِّي نَحَلْتُ ابْنِي هَذَا غُلَامًا، فَقَالَ: أَكُلَّ وَلَدِكَ نَحَلْتَ مِثْلَهُ، قَالَ: لَا، قَالَ: فَارْجِعْهُ».

Nu’mon ibn Bashirdan rivoyat qilinadi: «Otasi uni Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga olib borib: «Men mana bu o‘g‘limga bir g‘ulom tortiq qildim», debdi. Shunda u zot: «Har bir farzandingga ham shunday tortiq berdingmi?» debdilar. U: «Yo‘q», debdi. U zot: «Unda uni qaytar», debdilar» (Sahihi Buxoriy, 2586).

Imom Muslimning rivoyatida:

«اتَّقُوا اللهَ وَاعْدِلُوا فِي أَوْلَادِكُمْ. فَرَجَعَ أَبِي فَرَدَّ تِلْكَ الصَّدَقَةَ»

«Allohga taqvo qilinglar, farzandlaringiz o‘rtasida adolat qilinglar!» dedilar». Otam qaytib kelib, boyagi sadaqani qaytarib oldi». (Sahihi Muslim, 1623).

Yana bir hadisda:

عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ قَالَ: «انْطَلَقَ بِي أَبِي يَحْمِلُنِي إِلَى رَسُولِ اللهِ ﷺ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللهِ، اشْهَدْ أَنِّي قَدْ نَحَلْتُ النُّعْمَانَ كَذَا وَكَذَا مِنْ مَالِي. فَقَالَ: أَكُلَّ بَنِيكَ قَدْ نَحَلْتَ مِثْلَ مَا نَحَلْتَ النُّعْمَانَ؟ قَالَ: لَا. قَالَ: فَأَشْهِدْ عَلَى هَذَا غَيْرِي. ثُمَّ قَالَ: أَيَسُرُّكَ أَنْ يَكُونُوا إِلَيْكَ فِي الْبِرِّ سَوَاءً. قَالَ: بَلَى. قَالَ: فَلَا إِذًا».

Nu’mon ibn Bashir roziyallohu anhumodan rivoyat qilinadi: «Otam meni ko‘tarib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga olib bordi va: «Ey Allohning Rasuli, Nu’monga o‘z molimdan falon-falon narsalarni tortiq qilganimga guvoh bo‘ling», dedi. U zot: «Hamma bolalaringga ham Nu’monga tortiq qilganingdek tortiq qildingmi?» dedilar. U: «Yo‘q», dedi. U zot: «Unday bo‘lsa, bunga mendan boshqasini guvoh qil», dedilar. So‘ngra: «Ularning senga yaxshilik qilishda bir xil bo‘lishlari seni xursand qiladimi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Unday bo‘lsa, yo‘q (ya’ni bo‘lmaydi)», dedilar» (Sahihi Muslim, 1623).

Agar farzandlardan biriga shar’iy sabab bilan, masalan, kambag‘alligi, qarzdorligi yoki davolanish xarajatlari tufayli biror narsa berilsa, buning zarari yo‘q.

Alloh bilguvchiroqdir. Alloh taolo Muhammad sollallohu alayhi vasallamga, u zotning oila a’zolariga va sahobalariga salavot va salomlar yo‘llasin.

Fatvo manbasi

Maqola borasida fikringiz?

Izoh sababi
Ushbu qator to'ldirilishi shart.

Bu javob foydali bo’ldimi?

0

O’xshash fatvolar

  • Musulmon va kofir bir-biridan meros oladimi?

    Musulmon kishi kofir qarindoshi o‘lsa, undan meros oladimi? Buning aksi boʻlsa-chi? Islom dinida turli din vakillarining bir-birlaridan meros olishlarining hukmi qanday?

  • Musulmonning kofirga va kofirning musulmonga vasiyat qilishi hukmi

    Musulmonning kofirga oʻz molidan uchdan bir qismidan kamini vasiyat qilishining hukmi qanday? Shuningdek, buning aksi, agar kofir vasiyat qilsa, musulmon kofirdan mol qabul qilishi joizmi?

  • Vafot etgan shaxs merosini xotini, ikki o‘g‘li va qiziga taqsimlash

    Men meros haqida savol bermoqchiman. Oilaning holati quyidagicha deb faraz qilaylik: ota, ona, qiz va ikki o‘g‘il. Ota vafot etgan holatda, qolgan har bir oila a’zosining shar’iy ulushi qanday?

  • Musulmonning kofirdan olgan merosini sadaqa qilishi

    Mening musulmon bo‘lmagan amakim vafot etdi va uning mendan boshqa merosxo‘ri yo‘q. Uning merosini olib, turli xayriya ishlariga sarflashim joizmi?

  • Musulmon farzandni merosdan mahrum qilish joiz emas

    Farzandlarni merosdan mahrum qilish, ayniqsa ota-onasiga nikoh masalalarida itoat qilmaydigan o‘g‘il (yoki qiz) haqida savolim bor. Misol uchun, bir erkak g‘ayridin ayolga uylansa. Ma’lumki, musulmon erkak yahudiy yoki nasroniy ayolga uylanishi joiz. Ammo hozirgi zamonda G‘arb mamlakatlarida bunday dindor odamlarni topish mushkul, chunki din ulardan yerdan quyoshgacha bo‘lgan masofadek uzoqlashgan. Bugungi kunda katoliklar, protestantlar va shunga o‘xshash din vakillari «Ahli kitob» hisoblanadimi? Musulmon ayolning g‘ayridin erkakka turmushga chiqishi qat’iyan taqiqlangani aniqmi? Biz bu holat tobora ko‘payib, musulmon qizlar orasida odatga aylanayotganini kuzatmoqdamiz.

  • Yerni masjid uchun vaqf qilib, keyin qaytib olish

    Badavlat bir kishi masjid qurish uchun o‘z yerini vaqf qilishni va’da bergan edi. Keyinchalik boshqa odamlar kelib, bu joyni maktabga aylantirishni iltimos qilishdi. U qanday yo‘l tutishi kerak?